Zanim zaczniemy badanie, porozmawiajmy o decyzjach

Kiedy rozmawiam z klientami o nowych projektach badawczych, staram się zrozumieć nie tylko to, czego chcą się dowiedzieć, ale też co zamierzają zrobić z tą wiedzą. Jeśli słyszę, że celem jest „lepsze poznanie potrzeb użytkowników”, zwykle dopytuję, po co organizacji ta wiedza właśnie teraz. Czy planuje wejść na nowy rynek? Zastanawia się nad zmianą oferty? Chce zweryfikować, czy problem, który zespół zamierza rozwiązać, rzeczywiście istnieje?

To rozróżnienie jest ważne, bo inaczej zaprojektujemy badanie, które ma pomóc wybrać jeden z kilku wariantów rozwiązania, a inaczej takie, którego celem jest zrozumienie nowego obszaru potrzeb. Przed rozpoczęciem projektu warto więc ustalić:

  • Jakie pytania lub niepewności skłaniają nas do realizacji badania?
  • Jakie decyzje chcemy podjąć na podstawie wyników?
  • Kto będzie z tej wiedzy korzystać i na jakim etapie projektu?
  • Po czym poznamy, że badanie było przydatne?

Oczywiście nie każde badanie musi prowadzić do jednej, z góry określonej decyzji. W badaniach eksploracyjnych często dopiero odkrywamy, jakie problemy warto rozwiązywać i gdzie pojawiają się nowe możliwości dla produktu czy usługi. Nie zwalnia nas to jednak z zastanowienia się, dlaczego realizujemy badanie i jak zdobyta wiedza ma zostać wykorzystana.

Bez takiej rozmowy możemy zrealizować poprawny, „zgodny ze sztuką” projekt, uzyskać ciekawe wyniki, a mimo to mieć problem z pokazaniem jego wartości biznesowej.

Wartość badania a zwrot z inwestycji. Czy zawsze da się to policzyć?

W dyskusjach o wartości badań często pojawia się ROI (Return on Investment), czyli zwrot z inwestycji. Warto jednak rozróżnić dwie kwestie: wpływ badań na organizację i finansowy zwrot z poniesionych kosztów. Bo nie są to pojęcia, których możemy używać zamiennie.

Załóżmy, że badanie pozwoliło zespołowi zidentyfikować problem w projektowanym procesie, zanim rozwiązanie trafiło do developmentu. Dzięki temu zmieniono koncepcję i uniknięto części późniejszych prac. Możemy spróbować oszacować, ile kosztowałoby wdrożenie i poprawienie pierwotnej wersji rozwiązania. Taka kalkulacja będzie jednak oparta na pewnych założeniach. Nie dowiemy się przecież z całkowitą pewnością, co wydarzyłoby się, gdyby badania nie przeprowadzono.

Jeszcze trudniej będzie w przypadku badań eksploracyjnych, które pomogły firmie zrozumieć niezaspokojone potrzeby klientów, zmienić sposób myślenia o produkcie albo zrezygnować z pomysłu, który początkowo wydawał się obiecujący. Czy takie badanie mogło być bardzo wartościowe? Zdecydowanie. Czy potrafimy przypisać mu konkretną kwotę oszczędności lub dodatkowego przychodu? Niekoniecznie.

Dlatego uważam, że próby liczenia ROI z każdego projektu badawczego mogą prowadzić do fałszywych wniosków. Nie zawsze dysponujemy danymi, które pozwalają na wiarygodne oszacowanie zwrotu finansowego. Nie oznacza to jednak, że mamy rezygnować z mierzenia wpływu badań.

Co właściwie powinniśmy mierzyć?

Podczas WaysConf 2026 Nikki Anderson mówiła o zjawisku, które nazwała impact theater. To sytuacja, w której działania badawcze sprawiają wrażenie strategicznych, ale w praktyce mają niewielki wpływ na decyzje podejmowane w organizacji.

Możemy mieć dopracowane raporty, regularne prezentacje dla interesariuszy, repozytorium pełne insightów i bardzo dobre oceny współpracy z zespołem badawczym. Żaden z tych elementów nie daje nam jednak pewności, że zdobyta wiedza rzeczywiście jest wykorzystywana. Myślę, że to ważny punkt wyjścia do rozmowy o mierzeniu wpływu badań.

Zamiast ograniczać się do liczby zrealizowanych projektów czy dostarczonych rekomendacji, spróbujmy sprawdzać, co dzieje się z wynikami po zakończeniu pracy badawczej. Pomocne może być rozróżnienie między wskaźnikami wyprzedzającymi (leading indicators) a opóźniającymi (lagging indicators).

Kiedy sprawdzamy? Na co zwracamy uwagę?
W ciągu pierwszych tygodni po badaniu Czy wyniki dotarły do osób podejmujących decyzje?
Czy zostały wykorzystane w dyskusjach o produkcie?
Czy na ich podstawie podjęto decyzje lub zaplanowano kolejne działania?
Po kilku miesiącach Czy podjęte decyzje zostały zrealizowane?
Co zmieniło się w produkcie lub sposobie działania organizacji?
Czy zaobserwowaliśmy zmianę we wskaźnikach, na które chcieliśmy wpłynąć?

Pierwsza grupa wskaźników pomaga sprawdzić, czy wiedza z badania zaczęła funkcjonować w organizacji. Druga pozwala przyjrzeć się późniejszym konsekwencjom jej wykorzystania.

Oczywiście nie każda zmiana w produkcie będzie bezpośrednim efektem badania. Na wyniki biznesowe wpływa zazwyczaj znacznie więcej czynników: sposób wdrożenia rozwiązania, działania marketingowe, zmiany na rynku czy decyzje podejmowane równolegle przez inne zespoły. Nie powinniśmy więc przypisywać badaniom całego sukcesu produktu tylko dlatego, że poprzedzały jego rozwój. Ale jeśli jesteśmy w stanie wskazać, jakie decyzje zostały podjęte dzięki wynikom, a następnie prześledzić ich konsekwencje, mamy znacznie mocniejszy argument niż sam fakt przeprowadzenia badania.

Nie każda dobra decyzja oznacza wdrożenie nowej funkcji

Jest jeszcze jeden aspekt wartości badań, o którym, moim zdaniem, mówi się zbyt rzadko. W organizacjach produktowych łatwo skoncentrować się na tym, co zostało stworzone, wdrożone lub poprawione. Tymczasem badania mogą przynieść równie istotną wartość wtedy, gdy pozwalają z czegoś zrezygnować.

Wyobraźmy sobie zespół, który przez kilka miesięcy pracuje nad koncepcją nowej funkcji. Wstępne badania pokazują jednak, że problem, który ma ona rozwiązywać, nie jest dla użytkowników szczególnie istotny, a ich potrzeby dotyczą czegoś zupełnie innego. Decyzja o wstrzymaniu dalszych prac może być jednym z najbardziej wartościowych rezultatów całego projektu. Podobnie jest z badaniami, które pomagają zakwestionować przyjęte wcześniej założenia, ograniczyć zakres inwestycji albo wskazać problem wymagający rozwiązania w pierwszej kolejności. Taką wartość również warto dokumentować.

Rodzaj wartości Przykłady tego, co możemy udokumentować
Wsparcie decyzji Wybór kierunku rozwoju produktu, zmiana priorytetów, decyzja o rezygnacji z pomysłu
Ograniczenie ryzyka i kosztów Wykrycie problemów przed wdrożeniem, uniknięcie zbędnych prac, lepsze ukierunkowanie inwestycji
Wpływ na produkt Zmiany w zachowaniach użytkowników lub wskaźnikach produktowych po wdrożeniu rozwiązań opartych na wynikach
Rozwój wiedzy w organizacji Weryfikacja założeń, lepsze zrozumienie klientów, identyfikacja nowych potrzeb i możliwości biznesowych

Nie wszystkie te efekty da się sprowadzić do jednej metryki. Co więcej, próba zrobienia tego za wszelką cenę może sprawić, że zaczniemy preferować badania o łatwo mierzalnych rezultatach kosztem tych, których wpływ jest bardziej długofalowy. A przecież organizacja potrzebuje zarówno wiedzy pozwalającej optymalizować istniejące rozwiązania, jak i takiej, dzięki której będzie podejmować lepsze decyzje strategiczne.

Jak rozmawiać o wartości badań z biznesem?

Wróćmy do pytania z początku artykułu: czy badanie za 50 tys. zł było warte swojej ceny? Gdybym miała przygotować odpowiedź dla zarządu, zaczęłabym od prześledzenia decyzji podjętych na podstawie wyników. Co wiedzieliśmy przed badaniem? Czego się dowiedzieliśmy? Czy ta wiedza zmieniła nasze pierwotne założenia? Jak wpłynęła na dalsze działania zespołu? Dopiero potem próbowałabym pokazać konsekwencje biznesowe. W niektórych przypadkach będą to konkretne wskaźniki produktowe, w innych oszacowanie unikniętych kosztów, a czasami po prostu dobrze udokumentowana decyzja o zmianie kierunku. Ważne, żeby nie obiecywać więcej, niż rzeczywiście możemy wykazać.

W rozmowach z klientami staram się też podkreślać, że odpowiedzialność za wykorzystanie wyników nie kończy się na zespole badawczym. Badacze odpowiadają za jakość dostarczanej wiedzy i sposób jej komunikowania. Natomiast decyzje o tym, co z tą wiedzą zrobić, zapadają zwykle po stronie biznesu, produktu czy zarządu.

Dlatego już na początku projektu warto uzgodnić, kto będzie zaangażowany w interpretację wyników, kto podejmie dalsze decyzje i kiedy wrócimy do oceny tego, co udało się osiągnąć. Nie musi to oznaczać tworzenia skomplikowanego systemu pomiarowego. Czasami wystarczy prosty rejestr decyzji, w którym zapiszemy, jaką rolę odegrały wyniki badań, oraz krótki przegląd po kilku miesiącach. Najważniejsze, żeby ocena wpływu badań nie była jednorazowym ćwiczeniem wykonywanym przy okazji obrony budżetu.

Zacznijmy od pytania, co zrobimy z wynikami

Gdybym miała wskazać jedną rzecz, którą warto zmienić w sposobie planowania badań, byłoby to bardziej świadome powiązanie ich celów z decyzjami, które organizacja chce podjąć. Przy kolejnym briefie badawczym proponuję więc spróbować krótkiego ćwiczenia. Jeszcze zanim zaczniecie rozmawiać o metodzie badania, próbie czy harmonogramie, odpowiedzcie wspólnie z interesariuszami na pytanie:

„Co będziemy mogli zrobić dzięki wynikom tego badania, czego dzisiaj nie jesteśmy w stanie zrobić z wystarczającą pewnością?”

Odpowiedź może pomóc lepiej określić zakres projektu, dobrać metody, a także ustalić, jak później ocenić jego przydatność.I nie musimy od razu mieć gotowego wzoru na ROI. Na początek wystarczy, że będziemy potrafili pokazać, jakie decyzje umożliwiło badanie i dlaczego miały one znaczenie.

Jeśli chcesz rozwijać w swoim zespole umiejętność łączenia wiedzy o użytkownikach z celami biznesowymi, te zagadnienia poruszamy również w programie UX-PM, szczególnie na poziomach 2 i 3. Najbliższe sesje odbędą się w listopadzie i grudniu 2026 roku. Więcej o naszym podejściu do badań i discovery przeczytasz też na stronie Symetrii.

FAQ

Czy można policzyć ROI z badań jakościowych?

W niektórych projektach można oszacować finansowy zwrot z inwestycji, np. gdy badanie pomogło ograniczyć koszty projektowania i wdrożenia rozwiązania albo przyczyniło się do poprawy określonego wskaźnika biznesowego. Trzeba jednak uwzględnić założenia takiej kalkulacji i uważać, żeby nie przypisywać badaniom efektów, na które wpłynęły również inne działania. W wielu przypadkach sensowniej jest mówić o udokumentowanym wpływie badań niż o ROI.

Kiedy badanie może nie być warte swojej ceny?

Przede wszystkim wtedy, gdy nie ma uzasadnionej potrzeby zdobywania nowej wiedzy lub kiedy jej uzyskanie nie ma szans wpłynąć na żadne istotne działania. Przed rozpoczęciem projektu warto sprawdzić, co już wiemy z wcześniejszych badań, analityki czy innych źródeł. Być może wystarczy krótsze badanie, analiza dostępnych danych albo weryfikacja kilku konkretnych założeń.

Jak sprawdzić, czy wyniki badań zostały wykorzystane?

Najprościej zacząć od dokumentowania decyzji, które zapadły na podstawie wyników. Warto wrócić do nich po kilku tygodniach, a następnie po kilku miesiącach, żeby sprawdzić, co rzeczywiście zostało zrealizowane. Pomocne będą rozmowy z osobami decyzyjnymi, analiza zmian w produkcie i odpowiednio dobrane metryki.

Czy badanie, które nie doprowadziło do wdrożenia, może być wartościowe?

Tak. Wyniki mogą uzasadniać decyzję o rezygnacji z projektu, zmianie jego zakresu lub przesunięciu inwestycji na inny obszar. Ważne jednak, żeby była to świadoma decyzja wynikająca ze zdobytej wiedzy, a nie sytuacja, w której badanie zostało po prostu zignorowane.

 

Autorka artykułu: Anna Schneider, Head of Discovery w Symetrii